Το δοκίμιο αυτό επιχειρεί να απαντήσει σε δύο βασικά ερωτήματα:
1. Για ποιον λόγο η Ευρώπη υπερασπίζεται με αποφασιστικότητα την εδαφική ακεραιότητα σε ορισμένες περιπτώσεις, ενώ σε άλλες αποδέχεται τη μακρόχρονη παραβίασή της ως κανονικότητα;
2. Τι αποκαλύπτει αυτή η διαφοροποίηση για τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται το διεθνές δίκαιο όταν η κυριαρχία συγκρούεται με υλικά και γεωπολιτικά συμφέροντα;
Το δοκίμιο συγκρίνει τις ευρωπαϊκές αντιδράσεις απέναντι στη Γροιλανδία και την Κύπρο, προκειμένου να αναδείξει μια δομική ιεράρχηση στην πρακτική εφαρμογή του διεθνούς δικαίου. Η Γροιλανδία—μια αυτόνομη περιοχή συνδεδεμένη με τη Δανία και όχι κυρίαρχο κράτος—προκάλεσε άμεση αντίδραση με πλήρη νομική σαφήνεια, πολιτική κινητοποίηση και σαφή στρατηγικά μηνύματα, όταν αμφισβητήθηκε η δανική κυριαρχία. Αντιθέτως, η Κύπρος—ένα πλήρως κυρίαρχο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπό συνεχή ξένη στρατιωτική κατοχή από το 1974—αντιμετωπίζεται έκτοτε ως μια κανονικοποιημένη εξαίρεση.
Το διεθνές νομικό καθεστώς της Κύπρου είναι απολύτως σαφές και έχει επανειλημμένα επιβεβαιωθεί από ψηφίσματα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Παρ’ όλα αυτά, η επιβολή του δικαίου υποχώρησε έναντι εμπορικών υπολογισμών, της διαχείρισης συμμαχιών και της ευρύτερης γεωπολιτικής σκοπιμότητας.
Η σύγκριση αυτή οδηγεί στο βασικό συμπέρασμα ότι το διεθνές δίκαιο, στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, λειτουργεί λιγότερο ως καθολικός περιορισμός της ισχύος και περισσότερο ως περιστασιακό εργαλείο. Ενεργοποιείται όταν η εφαρμογή του δεν συνεπάγεται ουσιαστικό κόστος και ατονεί όταν η επιβολή του θα απαιτούσε σύγκρουση με οικονομικά ή στρατηγικά σημαντικούς εταίρους. Εκεί όπου το κόστος είναι διαχειρίσιμο, η νομική γλώσσα γίνεται κατηγορηματική· εκεί όπου το οικονομικό συμφέρον απειλείται, γίνεται αφηρημένη και διαδικαστική.
Η αντιπαραβολή της Γροιλανδίας—που αντιμετωπίστηκε ως ζήτημα άμεσης υπεράσπισης της κυριαρχίας—με τη μακρόχρονη περιθωριοποίηση της Κύπρου δείχνει πώς η ίδια η έννοια της κυριαρχίας ιεραρχείται στην πράξη. Το βασικό πρόβλημα δεν έγκειται στην υπεράσπιση της κυριαρχίας καθαυτής, αλλά στην άνιση εφαρμογή της, η οποία διαβρώνει σταδιακά την αξιοπιστία του διεθνούς δικαίου και εκπέμπει προς τρίτους το μήνυμα ότι οι κανόνες δεν είναι καθολικοί, αλλάύ υπό όρους.
Όταν η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δήλωσε με έμφαση ότι «η εδαφική ακεραιότητα και η κυριαρχία αποτελούν θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου, ουσιώδεις για την Ευρώπη και τη διεθνή κοινότητα», σε απάντηση στις αμερικανικές πιέσεις σχετικά με τη Γροιλανδία, η δήλωση εντυπωσίασε όχι για το περιεχόμενό της, αλλά για τον χρονισμό της. Η Ευρώπη δεν διατύπωσε μια νέα νομική αρχή· ανέσυρε μια ήδη υπάρχουσα, ακριβώς τη στιγμή που φάνηκε να θίγονται άμεσα ευρωπαϊκά εδάφη, ευρωπαϊκή αξιοπιστία και γεωπολιτικές σκοπιμότητες.
Το διεθνές δίκαιο, θα έλεγε κανείς, καθίσταται ιδιαίτερα ορατό στις Βρυξέλλες όταν τέμνεται με κεντρο-ευρωπαϊκά περιουσιακά στοιχεία, ενώ παραμένει αξιοσημείωτα αφηρημένο όταν αντίστοιχες παραβιάσεις εκτυλίσσονται στην ευρωπαϊκή περιφέρεια ή κάπου αλλού.
Η παρατήρηση αυτή δεν στρέφεται κατά της αρχής αυτής καθαυτής, η οποία παραμένει θεμελιώδης, αλλά κατά της επιλεκτικής επίκλησής της. Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ευρώπη επέλεξε να υπερασπιστεί τη Γροιλανδία· είναι ότι απέτυχε επανειλημμένα να υπερασπιστεί την ίδια αρχή με παρόμοια σαφήνεια και αποφασιστικότητα σε δομικά ανάλογες περιπτώσεις. Η πιο αποκαλυπτική από αυτές είναι η Κύπρος.
Η Κύπριακή Δημοκρατία είναι πλήρως κυρίαρχο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ωστόσο περίπου το ένα τρίτο της επικράτειάς της τελεί υπό ξένη στρατιωτική κατοχή από το 1974. Το νομικό καθεστώς αυτής της κατοχής δεν είναι αμφίσημο. Ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών έχουν επανειλημμένα επιβεβαιώσει την αξίωση για εδαφική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας και έχουν χαρακτηρίσει τόσο την κατοχή όσο και τις πολιτικές εποικισμού ως παραβιάσεις του διεθνές δίκαιο.
Σε αντίθεση με συγκρούσεις που χαρακτηρίζονται από κρατική κατάρρευση ή αμφισβητούμενη νομιμοποίηση, η Κύπρος αποτελεί περίπτωση μέγιστης νομικής διαύγειας.
Κι όμως, επί δεκαετίες, η Ευρώπη έχει σε μεγάλο βαθμό κανονικοποιήσει αυτή την παραβίαση. Η επίσημη γλώσσα των Ευρωπαϊκών θεσμών υπήρξε διαδικαστική και επιφυλακτική, προσεκτικά διατυπωμένη ώστε να αποφεύγεται η σύγκρουση. Στην πράξη, βασικά ευρωπαϊκά κράτη προέταξαν τελωνειακές ρυθμίσεις, τη διαχείριση του μεταναστευτικού, τις εξαγωγές οπλικών συστημάτων και τη συνοχή των συμμαχιών έναντι της επιβολής του διακαιώματος κυριαρχίας.
Η κατοχή αντιμετωπίστηκε λιγότερο ως ζήτημα άμεσης παραβίασης του διεθνούς δικαίου και περισσότερο ως γεωπολιτική ενόχληση προς διαρκή διαχείριση.
Αυτή η παρατεταμένη προσαρμογή είχε δομικές συνέπειες. Μετέτρεψε μια συνεχιζόμενη παραβίαση της εδαφικής ακεραιότητας σε υπόβαθρο της ευρωπαϊκής πολιτικής, υποδηλώνοντας σιωπηρά ότι η κυριαρχία—ακόμη και ευρωπαϊκού κράτους—μπορεί να υποταχθεί σε υλικό συμφέρον όταν η επιβολή της συνεπιφέρει ενόχληση στις συναλλαγές των κρατών του Ευρωπαϊκού πυρήνα.
Στην περίπτωση της Γροιλανδίας, η αντίδραση υπήρξε ριζικά διαφορετική. Το έδαφος αυτό δεν αποτελεί κυρίαρχο κράτος, αλλά αυτόνομη περιοχή, παρακολούθημα του Βασιλείου της Δανίας. Η Δανία είναι πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης· η ίδια η Γροιλανδία παραμένει συνδεδεμένη, όχι όμως ενταγμένη.
Ωστόσο, όταν ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών αμφισβήτησε ανοιχτά τη δανική κυριαρχία και την αυτονομία της Γροιλανδίας—διακηρύσσοντας πρόθεση προσάρτησης (Anschluss), πίεση και ακόμη και μονομερή στρατιωτική ενέργεια—η Ευρώπη αντέδρασε άμεσα, και με νομικά σαφή γλώσσα.
Ευρωπαίοι ηγέτες εξεφρασαν τη δυσαρέσκειά τους κατηγορηματικά, ανέπτυξαν για πρώτη φορά ναυτικές και στρατιωτικές δυνάμεις και έδειξαν ετοιμότητα για λήψη οικονομικών αντιμέτρων. Το ΝΑΤΟ θεωρήθηκε ότι καλύπτει τη Δανία επί τη βάσει του Άρθρου 5, παρά το γεγονός ότι ο απειλών ήταν ο ίδιος μέλος της Συμμαχίας· Κάτι ανάλογο δεν θεωρήθηκε ποτέ ότι θα ίσχυε για την Ελλάδα, αν απειλείτο από την Τουρκία.
Η κυριαρχία της Δανίας, δεν αντιμετωπίστηκε ως διαδικαστική έννοια ούτε ως αντικείμενο διαπραγμάτευσης· αντίθετα απ΄ ό,τι συμβαίνει με την Ελλάδα και την Κύπρο.
Η Γροιλανδία, όπου δεν είχε ακόμη ασκηθεί βία και η νομική βλάβη παρέμενε υποθετική, προκάλεσε άμεση και κατηγορηματική αντίδραση. Η Κύπρος, όπου η βία υφίσταται εδώ και μισό αιώνα και η παραβίαση του δικαίου είναι διαρκής, όχι. Παρομοίως συμβαίνει και με τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδος.
Η ασυμμετρία αυτή δεν είναι τυχαία. Αντανακλά μια βαθύτερη ιεράρχηση στον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη εφαρμόζει το διεθνές δίκαιο. Όταν η επιβολή του δεν προσκρούει σε εμπορικά, οικονομικά ή στρατηγικά συμφέροντα του Ευρωπαϊκού πυρήνα, η αρχή διατυπώνεται δυνατά, καθαρά, και χωρίς δισταγμό. Όταν, αντιθέτως, η επιβολή θα απαιτούσε αντιπαράθεση με έναν στρατηγικά σημαντικό εμπορικό εταίρο—με συνέπειες στις συναλλαγές, στις εξαγωγές όπλων, στις μεταναστευτικές ρυθμίσεις ή στη συνοχή των συμμαχιών—η νομική γλώσσα καθίσταται επιφυλακτική, αφηρημένη και διαδικαστική.
Η περίπτωση της Κύπρου αναδεικνύει αυτή τη λογική με ιδιαίτερη καθαρότητα, ακριβώς επειδή εξαλείφει κάθε εύλογη αμφισημία. Το ζήτημα δεν είναι η πολυπλοκότητα, η αβεβαιότητα ή οι ανταγωνιστικές νομικές αφηγήσεις. Είναι το κόστος. Η ουσιαστική αντιμετώπιση της κατοχής θα συνεπαγόταν τριβή με κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ, παρεμπόδιση πώλησης οπλικών συστημάτων, και επιβάρυνση της διαχείρισης συμμαχιών.
Η Γροιλανδία, αντιθέτως, επέτρεψε στην Ευρώπη να διακηρύξει την κυριαρχία χωρίς καμμία άμεση οικονομική θυσία. Το μήνυμα που εκπέμπεται προς τρίτους είναι διαβρωτικό για τις ενδο-ευρωπαϊκές σχέσεις: το διεθνές δίκαιο λειτουργεί λιγότερο ως καθολικός περιορισμός του ισχυρού και περισσότερο ως περιστασιακό εργαλείο. Ενεργοποιείται όταν τα συμφέροντα ευθυγραμμίζονται με αυτά του Ευρωπαϊκού πυρήνα, ενώ αναστέλλεται όταν αποκλίνουν.
Η τόσο έντονη επίκληση του διεθνούς δικαίου στην υπόθεση της Γροιλανδίας αποκαλύπτει και μια δεύτερη αδυναμία. Η νομική ρητορική τείνει να υποκαθιστά τη στρατηγική ικανότητα. Οι διακηρύξεις καλύπτουν το κενό που αφήνουν η περιορισμένη στρατιωτική αυτονομία, η κατακερματισμένη εξωτερική πολιτική και η εξάρτηση από εξωτερικές εγγυήσεις ασφάλειας. Η εξάρτηση αυτή από τη γλώσσα θα ήταν λιγότερο επιζήμια αν ήταν συνεπής. Η ασυνέπεια, όμως, μετατρέπει το δίκαιο από δεσμευτικό πλαίσιο σε καινή δηλωτική έκφραση.
Οι κανόνες δεν καταρρέουν τόσο πολύ από την άρνησή τους, αλλά περισσότερο από την επιλεκτική τους εφαρμογή. Η Κύπρος δείχνει πώς η σιωπή, η επανάληψη και ο διαδικαστικός τυπικισμός διαβιβρώσκουν σταδιακά τη νομική ισχύ, έως ότου οι παραβιάσεις παύουν να επισύρουν επείγουσα αντίδραση. Η Γροιλανδία δείχνει ότι η Ευρώπη εξακολουθεί να γνωρίζει τη γλώσσα της κυριαρχίας—απλώς την χρησιμοποιεί επιλεκτικά.
Η υπεράσπιση της Γροιλανδίας δεν είναι λανθασμένη. Αυτό που προκαλεί ανησυχία είναι η κατ΄ εξαίρεση άσκησή της. Η παραβίαση της κυριαρχίας της Κύπρου θα έπρεπε να έχει αποτελέσει τη στιγμή κατά την οποία η Ευρώπη θα μάθαινε να υπερασπίζεται την εδαφική ακεραιότητα ως ζήτημα αρχής και όχι διακριτικής ευχέρειας. Αντ’ αυτού, μετατράπηκε σε ένα νομικό προηγούμενο, μέσω του οποίου η επιλεκτική νομιμότητα κανονικοποιήθηκε.
Αν το διεθνές δίκαιο πρόκειται να λειτουργήσει ως κάτι περισσότερο από ρητορική, οφείλει να επιβάλλει κόστος εκεί όπου οι παραβιάσεις επιμένουν, όχι μόνο εκεί όπου η επιβολή είναι εύκολη. Διαφορετικά, η Ευρώπη κινδυνεύει να ενισχύσει ένα διεθνές περιβάλλον στο οποίο η κυριαρχία ιεραρχείται, οι κανόνες τίθενται υπό όρους και η νομιμότητα διαβιβρώσκεται όχι μέσω ανοιχτής πρόκλησης, αλλά μέσω παρατεταμένης ανοχής.
Η Γροιλανδία δεν θα έπρεπε να μείνει στη μνήμη ως η στιγμή που η Ευρώπη ανακάλυψε εκ νέου το διεθνές δίκαιο, αλλά ως η στιγμή που η επιλεκτική εφαρμογή του κατέστη αδύνατο να αγνοηθεί—ιδίως όταν αντιπαραβληθεί με τη μακρόχρονη, άλυτη σιωπή γύρω από την Κύπρο.